Przed pogrzebem syna sprzedawca w zakładzie pogrzebowym wciągnął mnie na skład i szepnął: „Milcz i słuchaj”. Nie rozumiałem po co, dopóki nie usłyszałem głosu synowej. To, co mówiła, zmieniło wszystko. Do dziś nie mogę uwierzyć, że człowiek jest zdolny do czegoś takiego w dniu, gdy chowaliśmy mojego syna.
Mam 64 lata, własne biuro rachunkowe przy ulicy Grotgera i nawyk, który wykształciłem w sobie jeszcze w czasach, gdy liczby wpisywało się ręcznie do ksiąg formatu A3. Zanim zacznę cokolwiek analizować, patrzę, patrzę i milczę. Przez całe życie ludzie mylili to milczenie ze spokojem. Telefon zadzwonił o 4:47 rano.
Ekran zaświecił się na ciemnym suficie. Numer rzeszowskiego szpitala przy ulicy Łańcuta. Odebrałem po pierwszym sygnale. Mój syn Damian miał 38 lat i zdrowe, jak wszyscy myśleliśmy, serce.
Do szpitala dotarłem 20 minut później. Listopadowe Rzeszów o tej porze jest zupełnie inne niż w dzień. Ciemne, mokre, puste, z pomarańczowymi latarniami odbijającymi się w kałużach. Zaparkowałem na karetkowym podjeździe, bo nie patrzyłem gdzie jadę.
Dyżurna siostra na izbie przyjęć powiedziała mi tylko tyle, ile musiała. Rozległy zawał. Akcja reanimacyjna, godzina 4:13. Przeprowadziła mnie na korytarz oddziału i pokazała ręką w kierunku końca holu.
Małgorzata, synowa, stała przy oknie z telefonem przy uchu, odwrócona do mnie plecami. Widziałem tylko jej profil, kiedy lekko obróciła głowę, cień pod okiem, szpilka w warkoczyku. Mówiła cicho, ale w szpitalnym korytarzu o 5:00 rano każde słowo niesie się dalej niż człowiek myśli. „Tak, do piątku wszystko załatwimy” – usłyszałem wyraźnie.
Potem niżej, prawie szeptem: „Konrad wie co robić”. Zatrzymałem się. Ona jeszcze mnie nie widziała. Konrad Szewczyk to brat Małgorzaty, prawnik.
Nie znam go dobrze, kilka świąt, kilka rodzinnych obiadów, zawsze z tym swoim spokojem człowieka, który wie o jedną rzecz więcej niż reszta przy stole. Małgorzata wzięła go za wzór przez całe życie. Damian mówił mi kiedyś, że Konrad potrafi rozwiązać każdy problem, zanim problem zdąży się zorientować, że istnieje. Stałem na korytarzu i liczyłem w głowie.
Piątek, to za trzy dni. Potem Małgorzata odwróciła się i zobaczyła mnie. Przez ułamek sekundy jej twarz była nieruchoma jak witryna sklepu po zamknięciu. Potem coś się przestawiło.
Oczy zwilgotniały, usta drgnęły i zrobiła trzy szybkie kroki w moją stronę. Wziąłem ją w ramiona. Była zimna i nieruchoma jak drewno. Stałem tak i trzymałem tę kobietę, a sufit nade mną był biały i pusty.
Myślałem: 38 lat. Myślałem: zawał. Myślałem: do piątku wszystko załatwimy. Żadna z tych myśli nie łączyła się z drugą w żaden spójny obraz.
Jestem księgowym. Całe życie pracuję na tym, żeby liczby się zgadzały. Ale tych liczb nie potrafiłem jeszcze zestawić w jeden rachunek. Przyszedł lekarz i powiedział to, co lekarze muszą mówić.
Słuchałem go i kiwałem głową. Małgorzata płakała przy ścianie poprawnie. Miała na twarzy wyraz kogoś, kto płacze. Pielęgniarka podała jej kubek herbaty.
Zabrała go po minucie prawie nienaruszony. Zaproponowałem, że odwiozę ją do domu. Powiedziała, że przyjedzie tata. Jarosław Szewczyk, ojciec Małgorzaty, pojawił się kwadrans później w szarej kurtce i z tą swoją fryzurą byłego dyrektora państwowego przedsiębiorstwa, każdy włos na miejscu, nawet o 5:00 rano.
Uścisnął mi rękę i przez chwilę trzymał ją w obu dłoniach. „Zygmuncie” – powiedział – „bardzo mi przykro”. W jego głosie była ta właściwa ilość ciepła. Ani za dużo, ani za mało.
Człowiek, który przez 30 lat zarządzał ludźmi, uczy się dawkować ton jak lek. Patrzyłem na nich oboje, jak wychodzili razem przez szklane drzwi na parking, i myślałem tylko o jednym zdaniu: „Do piątku wszystko załatwimy”. Wróciłem do domu o 7:00 rano, usiadłem przy kuchennym stole i przez 20 minut patrzyłem na zimny czajnik. Potem wstałem, ubrałem się i pojechałem do biura.
Nie dlatego, że miałem coś do zrobienia, dlatego że przy biurku myślę sprawniej. Damian był moim jedynym synem. Wychowałem go sam od jego 14 roku życia. Uczył się słabo w szkole średniej.
Matematyka, fizyka, wszystko, co wymagało cierpliwości do abstrakcji, nie wchodziło mu do głowy, ale miał coś, czego nie można nauczyć się z podręcznika. Potrafił w pięć minut ocenić człowieka siedzącego naprzeciwko. Zawsze wiedział, komu ufać, a komu nie. Podobno to odziedziczył po matce.
Może, ale ostatnie osiem lat spędził z kobietą, której numeru telefonu nigdy nie wpisałem do pamięci, bo jakoś zawsze dzwoniłem przez Damiana. I z rodziną, w której każde zdanie wydawało się ciepłe, a po bliższym przyjrzeniu miało twarde dno. Jarosław Szewczyk, były dyrektor zakładów chemicznych w Stalowej Woli, potem konsultant, potem emeryt z trzema garniturami i zwyczajem zjawiania się wszędzie punktualnie i dobrze ubrany. Konrad Szewczyk, syn, prawnik, specjalność: prawo cywilne i nieruchomości, kancelaria przy ulicy Słowackiego.
Małgorzata skończyła marketing, pracowała w agencji. Potem, kiedy Damian zaczął zarabiać lepiej, przestała. Zajmowała się, jak to sama mówiła, domem i sobą. Przez osiem lat patrzyłem na tę rodzinę przy świątecznym stole i myślałem o niej jak o meblu.
Solidna, bez zarzutów, dobrze dopasowana. Nic nie zgrzytało. Może właśnie to powinienem był zauważyć wcześniej. Rzeczy, które nigdy nie zgrzytają, są albo doskonałe, albo starannie naoliwione.
Siedziałem za biurkiem i liczyłem. Piątek jest za trzy dni. Konrad wie co robić. Na biurku stało zdjęcie zrobione trzy lata temu przy okazji imienin: Damian i ja przed moją kancelarią.
On ze szklanką soku, bo nigdy nie pił alkoholu. Ja z kawą. Uśmiechaliśmy się obydwaj trochę za szeroko, bo Małgorzata mówiła: „Śmiejcie się bardziej naturalnie” – i to nigdy nie działało. Wziąłem zdjęcie do ręki, postawiłem z powrotem.
Nie wiedziałem jeszcze, co dokładnie planują do piątku, ale w głowie zaczęły klikać liczby. Zupełnie jak wtedy, gdy klient przynosi mi bilans i mówi, że wszystko się zgadza, a ja już po pierwszym spojrzeniu widzę, że coś jest nie tak. Nie wiem jeszcze co, ale czuję to w sposobie, w jaki kolumny stoją. Za gładko, jakby ktoś zaokrąglił wszystko, co powinno być nierówne.
Stałem przy oknie, patrzyłem na mokrą ulicę Grotgera i czekałem, aż obraz się ułoży. Nie ułożył się tego ranka, ale zaczął się składać. Przez następne trzy doby obserwowałem z boku, jak ktoś inny organizuje pogrzeb mojego syna. Małgorzata działała sprawnie i szybko, to muszę jej przyznać.
Wybrała zakład pogrzebowy, ustaliła datę, skontaktowała się z cmentarzem, zamówiła wieńce. Kiedy następnego dnia rano zadzwoniłem, żeby zapytać, czy mogę pokryć koszty, odpowiedziała krótko: „Dam sobie radę”. Nie jako grzeczna odmowa, ale jako stwierdzenie faktu, jakbym zaproponował pomoc przy wymianie żarówki w cudzym domu. Lista kondolentów?
Już mam. Katafalk zamówiony. Msza? Tata się tym zajął.
Jarosław Szewczyk, który widział Damiana może raz w roku na świętach. Drugiego dnia po śmierci syna pojechałem na ulicę Reymonta 18 do mieszkania, w którym Damian i Małgorzata mieszkali od siedmiu lat. Chciałem zabrać jego rzeczy, dokumenty, albumy ze zdjęciami, zegarek, który dostał ode mnie na 30. urodziny.
Zwykłe rzeczy, które po człowieku zostają i które nagle stają się ważniejsze niż wszystko inne. Drzwi otworzyła mi Małgorzata. Wpuściła mnie bez słowa. W salonie przy stole siedział Konrad Szewczyk z otwartym laptopem i rozłożonymi teczkami.
Podniósł się, kiedy wszedłem. Ruch grzeczny i studyjnie spokojny. „Panie Zygmuncie” – powiedział – „bardzo mi przykro z powodu Damiana. Proszę wybaczyć, że jesteśmy tu w takim momencie, ale chcieliśmy upewnić się, że sprawy formalne będą załatwione zgodnie z prawem”.
Patrzyłem na teczki. Jedna miała nadruk „Urząd Skarbowy”, druga była opisana ręcznie: „Reymonta – własność”. „Oczywiście” – odpowiedziałem – „zgodnie z prawem”. Uśmiechnął się lekko.
To był uśmiech człowieka, który właśnie wygrał rękę w karty i stara się wyglądać, jakby to nie miało znaczenia. Zabrałem dokumenty Damiana z szuflady w sypialni, zegarek z nocnej szafki, album ze zdjęciami ze szkolnych lat. Małgorzata stała w kuchni i patrzyła przez okno na parking. Nie odwróciła się, kiedy wychodziłem.
W samochodzie siedziałem przez kilka minut z albumem na kolanach. Damian miał 10 lat na zdjęciu z pierwszej komunii. Za duże buty, za szeroki krawat. Minę kogoś, kto jest przekonany, że ta procedura trwa zbyt długo.
Śmiałem się wtedy z tego zdjęcia przez całe lata. Teraz patrzyłem na nie i myślałem o teczce z napisem „Reymonta – własność”. Tamto mieszkanie na ulicy Reymonta. Połowę kupiliśmy razem.
Damian i ja w marcu 2018 roku. 87 000 zł wpłaciłem przelewem na konto Małgorzaty, bo akurat tylko ona miała konto walutowe potrzebne do transakcji deweloperskiej. Nie pisaliśmy żadnej umowy pożyczki. „Rodzina” – powiedział Damian – „nie potrzebujemy papierów”.
Całe życie byłem księgowym. Całe życie powtarzałem klientom: piszcie umowy z rodziną tak samo jak z obcymi, bo podatek nie pyta, czy lubisz teścia. Bo ZUS nie interesuje się, czy to był dobry gest. Bo liczby nie mają uczuć.
Sobie tego nie powiedziałem ani razu. Wieczorem pojechałem do kancelarii, usiadłem za biurkiem i otworzyłem sejf w dolnej szafce. Jest tam gruby zeszyt w niebieskiej okładce, który prowadzę od dnia, w którym Damian dostał pierwszą pracę i przyszedł po radę, jak zarządzać finansami. Zacząłem go wtedy jako pomoc, żeby miał wzór, jak śledzić przepływy.
Przez lata zamieniło się to w nawyk. Wpisywałem każdy przelew między nami, każdą pożyczkę, każdy większy prezent. Data, kwota, cel, sposób płatności. Nie sądziłem, że to kiedykolwiek będzie cokolwiek więcej niż porządek w głowie.
Otworzyłem zeszyt na początku i zacząłem kartkować. Pierwsza strona: 2015 rok, pożyczka na samochód 22 000 zł, zwrócona w całości po 30 miesiącach. Dalej: wyposażenie mieszkania, remont kuchni, zaliczka na ubezpieczenie firmy Damiana, kiedy przez chwilę chciał otworzyć własny biznes. Zatrzymałem się na zapisku z marca 2018.
14 marca 2018 roku przelew 87 000 zł na konto Małgorzaty. Cel: mieszkanie Reymonta. Pod spodem drobniejszym pismem dopisałem wtedy: „ustna umowa. Zwrot przy sprzedaży lub w razie potrzeby”.
Ustna umowa. 20 lat uczenia innych ludzi, żeby tego nie robili. Kartkuję dalej. Strona po stronie.
Liczby są spokojne i precyzyjne, tak jak je lubię, ale im dłużej patrzę na te kolumny, tym wyraźniej widzę jeden prosty obraz. Przez 9 lat przelałem na Damiana i Małgorzatę w sumie 214 000 zł, 11 większych pozycji. Trzy z nich mają podpisane odręcznie pokwitowania. Damian był skrupulatny przynajmniej przy kwotach powyżej 20 000.
Reszta istnieje tylko w tym zeszycie i na wyciągach bankowych. Siedzę i patrzę na te liczby. Konrad Szewczyk siedział przy stole mojego syna z laptopem i teczką opisaną „Reymonta – własność”. Małgorzata mówiła przez telefon o piątku.
Jarosław Szewczyk pojawił się przy szpitalu o 5:00 rano z każdym włosem na miejscu. To nie jest rodzina w żałobie, to jest zespół pracujący według planu, który ktoś ułożył, zanim ja jeszcze dotarłem na oddział przy ulicy Łańcuta. Zamykam zeszyt, wkładam go z powrotem do sejfu, ale nie zamykam drzwiczek. Siedzę przez chwilę z ręką na metalu i liczę od nowa.
214 000 zł, trzy pokwitowania, 8 lat, które Małgorzata spędziła w mieszkaniu, na które wpłaciłem 87 000. W Polsce według kodeksu cywilnego wdowa po bezdzietnym mężu dziedziczy połowę jego majątku. Połowę mieszkania na Reymonta, czyli połowę czegoś, co w połowie było moje. Tylko że na papierze nie ma po tym żadnego śladu.
Patrzę na zeszyt w sejfie. Potrzebuję kogoś, kto wie, co z tymi liczbami zrobić. Kogoś zewnętrznego, bez sentymentów. Jutro rano zadzwonię do Marcina Kwiatkowskiego, klienta, który dwa lata temu wygrał spór z byłym wspólnikiem i polecił mi swojego radcę prawnego jako człowieka, który czyta umowy tak jak ja czytam bilans – od końca.
Zamykam sejf, podnoszę się, wkładam płaszcz i gaszę światło. W drodze do samochodu myślę o jednej rzeczy. Konrad Szewczyk jest prawnikiem. Zna prawo, ale prawo to nie jedyne, co tu gra rolę.
Są jeszcze liczby, a liczby są moje. Radosław Dudek przyjął mnie następnego ranka o 9:00. Kancelaria przy ulicy 3 Maja, drugie piętro, tabliczka z mosiądzu: „Radca prawny Radosław Dudek”. Recepcja bez ozdób, fotele z tkaniny.
Na ścianie dyplom Uniwersytetu Rzeszowskiego i jeden certyfikat z Warszawy. Człowiek, który inwestuje w kwalifikacje, nie wystrój. Dobrze. Dudek miał może 35 lat, krótkie włosy, okulary w cienkiej oprawce i styl mówienia kogoś, kto dwa razy sprawdza każde zdanie przed wypuszczeniem go w świat.
Marcin Kwiatkowski rekomendował go jednym zdaniem: „Wygrywa, bo liczy, nie bo gada”. Wystarczyło. Położyłem zeszyt w niebieskiej okładce na stole. Dudek wziął go do ręki, przejrzał pierwsze strony i spojrzał na mnie.
„Mogę zatrzymać to na kilka godzin? ” – „Mam kopię” – odpowiedziałem. „W dwóch egzemplarzach”. Skinął głową.
Zrozumiał, że ma do czynienia z księgowym. Wróciłem do kancelarii na Grotgera i przez następne dwie godziny robiłem to, co robiłem od 38 lat. Przeglądałem liczby, tyle że tym razem nie były to liczby cudzych firm. Były moje.
Wyciągi z konta, lata 2015–2023. Każdy przelew na Damiana i Małgorzatę zaznaczony flamastrem. 11 pozycji. Razem 214 000 zł.
Trzy z nich, te powyżej 20 000, miały podpisane odręcznie pokwitowania, które Damian zostawiał u mnie w szufladzie, niczym paragony po dużych zakupach. Reszta istniała wyłącznie jako historia przelewów i wiersze w niebieskim zeszycie. O południu telefon: Dudek. „Może pan przyjechać o 14:00”.
Przyjechałem o 13:50. Zeszyt leżał na stole między nami, otwarty na stronie marcowej 2018. Dudek zdjął okulary, przetarł je i odłożył. „Jeśli te przelewy nie są opatrzone umową pożyczki” – powiedział – „prawo traktuje je jako darowiznę.
A darowizny co do zasady się nie odbiera”. – „To są pożyczki” – powiedziałem. „Ustne, ale pożyczki”. – „Ustna pożyczka powyżej 1000 zł wymaga formy pisemnej, żeby była skuteczna w sądzie” – mówił Dudek spokojnie, bez emocji.
„Małgorzata jako wdowa dziedziczy po mężu w pierwszej kolejności. Połowę mieszkania na Reymonta – definitywnie”. Siedziałem przez chwilę. „A jeśli powiem panu, że mam wyciągi z konta, wiadomości SMS z potwierdzeniami i trzy własnoręcznie podpisane pokwitowania od syna?
” Dudek odłożył długopis. Pierwsze dwie sekundy ciszy są zawsze najbardziej wymowne. Przekonałem się o tym przy dziesiątkach stołów z klientami. „Ile udokumentowanych?
” – zapytał. „127 000 z kawałkiem, cztery pozycje. Reszta wyciągi plus zeszyt”. Dudek wziął kalkulator i zaczął liczyć.
Lubię ludzi, którzy wolą kalkulator od wyobraźni. Po trzech minutach odwrócił go w moją stronę. „127 000. Powiedzmy, że uda się wykazać pożyczkowy charakter.
Reszta, 87 000 głównego przelewu, będzie twarda do obrony bez pisemnej umowy”. Zamyślił się. „Ale jest jeszcze kwestia testamentu. Czy pański syn sporządził testament?
”
Siedziałem. W głowie zrobiło się cicho, jak w pustym biurze po godzinach. Damian i ja rozmawialiśmy o tym trzy lata temu, po tym, jak jeden z moich klientów stracił mieszkanie na rzecz żony brata po wypadku. Damian słuchał, kiwał głową i powiedział: „Tato, to ma sens.
Zrobię to”. Nie wiedziałem, czy zrobił. Nigdy nie zapytałem wprost, bo nie lubię pytać o rzeczy, które zakładają cudzą śmierć. „Nie wiem” – powiedziałem szczerze.
„Warto sprawdzić”. Dudek zapisał coś na kartce. „W Polsce nie ma centralnego rejestru testamentów, ale notariusze prowadzą Notarialny Rejestr Testamentów. Jeśli testament był sporządzony notarialnie, da się to potwierdzić”.
Wyjechałem z kancelarii Dudka o 15:30. Jechałem powoli przez centrum Rzeszowa, przez plac Śreniawitów, dalej na Grotgera. Myślałem o testamencie, o rozmowie sprzed trzech lat przy niedzielnym obiedzie, o Damianie, który słuchał mnie o nieruchomościach i kiwnął głową tym ruchem, który miał od dziecka, szybkim, jakby chciał jak najszybciej zamknąć temat, żeby zająć się czymś bardziej interesującym. Może kiwnął głową i zapomniał, może nie zapomniał.
Wieczorem zadzwonił Dudek. Głos miał inny niż w południe, spokojniejszy, a spokój u prawnika o tej porze rzadko jest dobrą wiadomością. „Panie Zygmuncie, Konrad Szewczyk złożył dziś u notariusz Zagórskiej wniosek o otwarcie postępowania spadkowego. Rejestracja jutro rano”.
Patrzyłem przez okno kancelarii na ulicę Grotgera. Latarnia migotała przez chwilę, potem zgasła. „To szybko” – powiedziałem. „Bardzo”.
Przerwa. „Ma pan 14 dni, zanim odbędzie się pierwsze posiedzenie”. Rozłączyłem się, siedziałem przy biurku i liczyłem. Nie pieniądze tym razem, tylko dni.
14 dni, 12, jeśli odliczyć weekend i czas na zebranie dokumentów. 10 roboczych, jeśli Dudek ma inne sprawy. A pewnie ma. Otworzyłem zeszyt na ostatniej zapisanej stronie i dopisałem nowy wiersz.
Data bieżąca, kwota zero, opis: „KS, wniosek o postępowanie spadkowe”. Zamknąłem zeszyt. Szewczykowie działali tak, jak działałby każdy racjonalny człowiek z planem. Szybko, zanim przeciwnik zdąży zebrać siły.
Problem polegał na tym, że nie wiedzieli jednej rzeczy. Ja plany czytam szybciej, niż ktokolwiek potrafi je wykonać. Rano pojechałem do szpitala na ulicę Łańcuta. Nie po żadne formalności.
Chciałem zabrać rzeczy Damiana, które zostały na oddziale. Ładowarka, notes, zegarek, który miał przy sobie w dniu zawału. Pielęgniarka przyniosła mi plastikową torbę ze szpitalnym logo. Wziąłem ją, podziękowałem i wyszedłem.
W samochodzie otworzyłem torbę. Notes był mały, w czarnej okładce, zapisany pismem Damiana, dużym, niedbałym, zupełnie innym niż moje ciasne kolumny. Przewróciłem kilka stron. Spotkania, numery, jakieś listy zakupów.
Na ostatniej zapisanej stronie, datowanej trzy tygodnie przed śmiercią, były dwa słowa i numer telefonu: „Zagórska testament”. Zamknąłem notes. Wróciłem do biura i zadzwoniłem do Dudka w ciągu siedmiu minut. „Mam powód sądzić, że syn sporządził testament u notariusz Zagórskiej” – powiedziałem.
„Jak sprawdzić w rejestrze? ” – „Mogę złożyć zapytanie jako pełnomocnik. Potrzebuję pisemnego upoważnienia od pana”. – „Będzie u pana za godzinę”.
Byłem za 45 minut. Dudek złożył zapytanie do Notarialnego Rejestru Testamentów tego samego popołudnia. Odpowiedź mogła przyjść za dobę, za dwa dni, za tydzień. Polskie procedury mają swój rytm i nie ma sensu z nim walczyć, tylko go uwzględniać w planie.
Tymczasem zrobiłem to, na co miałem wpływ. Wróciłem na Grotgera, rozłożyłem na biurku wszystkie wyciągi z konta i przesiedziałem nad nimi do 22:00, metodycznie, wiersz po wierszu. Każda pozycja porównana z zeszytem, każda rozbieżność zanotowana. Skończyłem z trzema stronami ołówkowych notatek, które potem przepisałem na czysto i włożyłem do segregatora z etykietą „Reymonta – dokumentacja”.
Następnego dnia rano, zanim otworzyłem kancelarię dla klientów, pojechałem do urzędu stanu cywilnego. Zamówiłem odpis aktu małżeństwa Damiana i Małgorzaty. Dokument, który mógłby być potrzebny w każdym możliwym wariancie postępowania. Potem wstąpiłem do banku i zamówiłem oficjalne potwierdzenia wszystkich 11 przelewów z wydrukami SWIFT, podpisane przez upoważnionego pracownika.
Kosztowało to 35 zł i trzy kwadranse stania w kolejce. Wziąłem numerek z automatu i usiadłem. Ludzie wokół mnie patrzyli w telefony. Ja patrzyłem na listę przelewów.
To jest właśnie ten moment, kiedy praca sprzed lat zaczyna wracać z odsetkami. Nie w sensie finansowym, choć może też, ale w sensie porządku. Przez 9 lat wpisywałem do zeszytu każdą kwotę. Nie dlatego, że myślałem o ewentualnym sporze.
Robiłem to, bo tak po prostu pracuję. Tak samo jak każdego roku składam klientom komplet dokumentów z komentarzem, mimo że nikt tego nie wymaga. Porządek nie jest środkiem ostrożności, jest nawykiem. A nawyk staje się bronią dopiero wtedy, gdy ktoś próbuje przekonać świat, że dokumentów nie ma.
W południe Dudek zadzwonił z aktualizacją. Rejestr potwierdził istnienie testamentu notarialnego sporządzonego przez Damiana Marynka. Data: 17 miesięcy temu. Notariusz Iwetta Zagórska, ulica 3 Maja 12, Rzeszów.
Zadzwoniłem do kancelarii notarialnej pani Zagórskiej o 13:15. Sekretarka poinformowała mnie, że notariusz przyjmuje w sprawach pilnych po wcześniejszym umówieniu. Umówiłem się na następny dzień, godzina 11:00. Tego samego popołudnia Małgorzata zadzwoniła do mnie po raz pierwszy od trzech dni.
„Zygmuncie” – powiedziała – „chciałam się upewnić, że jesteś na jutro”. Jutro był pogrzeb. „Oczywiście” – odpowiedziałem. „I że jesteś dobrze”.
Pauza. Ludzka czy wyreżyserowana? Nie umiałem rozróżnić przez telefon. Może dlatego, że to nie miało znaczenia.
„Jestem dobrze, Małgorzato. Dziękuję, że pytasz”. – „Tata się martwił o ciebie”. – „Przekaż tacie, że doceniam”.
Rozłączyła się po chwili. Siedziałem przy biurku i wyobraziłem sobie tę rozmowę z drugiej strony. Małgorzatę w salonie przy Reymonta. Może z Konradem obok, może bez.
Może po prostu sprawdzającą, czy stary jeszcze trzyma się rutyny i nie robi nic podejrzanego. Robię – pomyślałem. Tylko że nie tak, jak się spodziewacie. Wieczorem po zamknięciu biura pojechałem jeszcze raz do banku, tym razem na spotkanie z doradcą w sprawie historii rachunku.
Chciałem mieć pewność, że wyciągi, które zamówiłem rano, zawierają wszystkie szczegóły operacji, łącznie z numerami rachunków odbiorców. Doradca potwierdził, że tak. Wróciłem do domu o 21:00. Na stole kuchennym leżał notes Damiana, ten ze szpitalnej torby.
Wziąłem go do ręki i przerzuciłem jeszcze raz. Na ostatniej stronie: „Zagórska testament”. Pod spodem drobniej, jakby dopisane innym razem: „Tata miał rację”. Siedziałem przy stole dłużej niż powinienem, z notesem w rękach.
Potem wstałem, otworzyłem szufladę i położyłem go obok zegarka Damiana. Następnego dnia był pogrzeb, a godzinę przed nim wizyta w zakładzie pogrzebowym przy ulicy Lwowskiej, żeby dopłacić za wieniec i potwierdzić godzinę katafalku. Wziąłem kopertę z gotówką, 1840 zł policzonych wieczorem. Wyszedłem z domu o 8:30.
Nie wiedziałem jeszcze, że ten ranek zmieni wszystko. Stałem między regałami z wieńcami i słuchałem. Za cienką płytą gipsowo-kartonową, która oddzielała skład od pomieszczenia, gdzie przyjmowano zamówienia, toczyła się rozmowa. Głos Małgorzaty znałem.
Drugi, męski, spokojny, z tą specyficzną płynnością kogoś, kto na co dzień dużo mówi przez telefon, był mi nieznany. „Agent potwierdził, że podobne mieszkania na Reymonta idą za 480–490” – mówiła Małgorzata. Nie szeptem, zwykłym głosem, takim, jakim omawia się remont łazienki. „Nasze jest po remoncie, więc minimum 485”.
– „A kiedy realnie możemy wystawić? ” – zapytał mężczyzna. – „Konrad mówi, że po uprawomocnieniu postępowania spadkowego, jakieś sześć tygodni, może dwa miesiące. Teść nie będzie przeszkadzał”.
Pauza, jedna sekunda, może dwie. „Stary jest w szoku. Damian był wszystkim, co miał. Nie będzie nam robił problemów”.
Stałem nieruchomo i trzymałem w ręku kwitancję na 1840 zł za wieniec na pogrzeb własnego syna. Papier był lekki. Pomyślałem, że rzadko kiedy tak mało waży tak wiele. „Dokumenty Konrad przygotuje do piątku” – ciągnęła Małgorzata.
„Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku już złożony. Jeśli teść nie zakwestionuje, będzie sprawnie, a jeśli zakwestionuje, nie zakwestionuje”. Powiedziała to z tym spokojem, który nie jest pokojem, jest przekonaniem. Przekonaniem opartym na obserwacji.
Przez 8 lat obserwowała mnie przy świątecznym stole. Na uroczystościach rodzinnych, przy okazji wizyt u syna, widziała człowieka, który milczy, który nie podnosi głosu, który ustępuje w drobnych sprawach, żeby nie budować napięcia. I wyciągnęła z tego wniosek. Mylą się ci, którzy obserwują tylko zachowanie.
Pomijają metodę. Rozmowa trwała jeszcze jakieś trzy minuty. O szczegółach technicznych, o agencji nieruchomości, o tym, że warto poczekać do wiosny, bo wiosną lepiej się sprzedaje. Potem głosy ucichły.
Usłyszałem skrzypnięcie drzwi i kroki na parkiecie. Cisza. Zostałem na składzie jeszcze trzy minuty. Stały tam wieńce w folii, złożone krzyże, kartonowe pudła z numerami.
Jeden wieniec miał przywiązaną etykietę: „Dla ukochanego męża”. Zastanawiałem się przez chwilę, czy to nasz, ten, który zamówiłem wczoraj. Potem stwierdziłem, że to nie ma teraz znaczenia. Myślałem za to o jednym konkretnym zdaniu: „Stary nic nie podejrzewa.
Jest w szoku”. Przez 38 lat pracy z liczbami nauczyłem się jednej rzeczy o ludziach, którzy wierzą, że coś ukryli. Zawsze zakładają, że jeśli sami nie widzą błędu, to błędu nie ma. Tymczasem błąd jest zawsze.
Tylko czeka, aż ktoś zacznie szukać od właściwego końca. Małgorzata obserwowała mnie przez lata przy rodzinnych stołach i wyciągnęła wniosek: milczący teść, ustępliwy, bez ostrego języka, bez ambicji na wojnę. Wniosek formalnie poprawny, metodologicznie wadliwy, bo nie brała pod uwagę pytania, co się dzieje z milczącym człowiekiem, gdy ktoś dotknie rzeczy, których bronić warto. Damian był rzeczą, której warto bronić.
Jego pamięć, jego słowa, jego notatki na ostatniej stronie czarnego notesu. Stałem między wieńcami i myślałem spokojnie, bez złości. Złość jest złym doradcą przy liczeniu. Myślałem o tym, że mam zeszyt z dziewięcioma latami zapisów, że mam trzy pokwitowania, że mam wyciągi bankowe, które Dudek już wczoraj porównał z zeszytem wiersz po wierszu, że mam notatkę w czarnym notesie syna: „Zagórska testament” – i że Małgorzata, planując sprzedaż mieszkania za 485 000 zł, nie wiedziała o żadnej z tych rzeczy.
Wyszedłem przez wąski korytarz na salę ekspozycyjną. Beata Krupa stała za ladą i patrzyła na mnie. Nie powiedziała nic. Ja też nie.
Dopiero przy drzwiach odwróciłem się i powiedziałem: „Dziękuję”. Skinęła głową. Tyle wystarczyło. W samochodzie siedziałem dwie minuty bez włączania silnika.
Potem zaparkowałem przy krawężniku i wyjąłem niebieski zeszyt z tylnego siedzenia. Zawsze go ze sobą wożę, odkąd zaczęła się ta historia. Dopisałem nowy wiersz. Dzisiejsza data, kwota zero.
Opis: „Rozmowa w zakładzie pogrzebowym. Reymonta minimum 485 000, sprzedaż po postępowaniu spadkowym. Konrad dokumenty do piątku”. Zamknąłem zeszyt.
Zadzwoniłem do Dudka. „Muszę pana zapytać o jedną rzecz” – powiedziałem, kiedy odebrał. „Jeśli zdecydujemy się działać teraz, zanim uprawomocni się postępowanie spadkowe, jakie mamy narzędzia? ” Dudek przez chwilę milczał.
Słyszałem, jak coś pisze. „Zabezpieczenie roszczenia” – powiedział. „Wniosek do sądu o tymczasowy zakaz zbycia nieruchomości do czasu rozstrzygnięcia sprawy o zwrot pożyczek. Jeśli mamy dokumenty, sąd może przychylić się w ciągu kilku dni.
A testament, gdyby istniał, otwiera zupełnie inne drzwi, ale musimy go mieć w ręku”. – „Jutro o 11:00 spotykam się z notariusz Zagórską”. Przerwa. „To zmienia harmonogram” – powiedział Dudek.
„Proszę mi zadzwonić zaraz po tym spotkaniu”. Rozłączyłem się i jechałem przez Rzeszów w kierunku Grotgera. Na skrzyżowaniu przy placu Śreniawitów stałem na czerwonym i patrzyłem przez przednią szybę na mokrą jezdnię. Małgorzata powiedziała: „Stary jest w szoku, nie będzie robił problemów”.
Pomyślałem, że to ciekawe założenie, szczególnie jeśli weźmie się pod uwagę, że przez 38 lat zawodowego życia nie zdarzyło mi się nie zrobić problemów klientowi, który przynosił mi bilans z błędem – i to bez względu na to, w jakim był szoku. W domu otworzyłem zeszyt jeszcze raz i zadzwoniłem do Dudka po raz drugi. „Zmieniam strategię” – powiedziałem. „Chcę złożyć wniosek o zabezpieczenie roszczenia jeszcze przed pogrzebem.
Jutro rano, zanim pójdę do notariusz”. Cisza przez trzy sekundy. „Jest pan pewien? ” – zapytał Dudek.
„Jeśli złożymy wniosek teraz, Szewczykowie się dowiedzą, że pan działa. Stracą przekonanie, że ma pan ich w tle”. Odpowiedziałem bez zastanowienia: „Niech się dowiedzą”. Dudek złożył wniosek o zabezpieczenie roszczenia o 19:45.
Sąd Rejonowy w Rzeszowie, Wydział Cywilny. Podstawa: udokumentowane przelewy na łączną kwotę 127 000 zł, trzy podpisane pokwitowania, wyciągi bankowe. Żądanie: tymczasowy zakaz zbycia nieruchomości przy ulicy Reymonta 18 do czasu rozstrzygnięcia sprawy o zwrot pożyczek. Rano poszedłem na pogrzeb syna.
Cmentarz przy ulicy Rejtana w Rzeszowie jest stary. Lipy przy głównej alei rosną tam od 100 lat, może dłużej. W listopadzie, kiedy liście opadły, widać między nimi szare rzeszowskie niebo, gęste i nieruchome jak beton. Przyszło może 60 osób.
Znajomi Damiana z pracy, kilka par starszych sąsiadów, kilku moich klientów, którzy znali go od dziecka. Małgorzata stała w pierwszym rzędzie w czarnym płaszczu ze spuszczoną głową. Po jej lewej stronie Jarosław Szewczyk w ciemnym garniturze. Po prawej Konrad.
Ręce skrzyżowane przed sobą, twarz skupiona, oczy wędrujące po tłumie z tą zawodową uważnością człowieka, który zawsze liczy, ile osób jest w pomieszczeniu. Stałem po drugiej stronie grobu. Kiedy kapłan skończył, gdy tłum zaczął się rozchodzić w stronę wyjścia, Jarosław Szewczyk odłączył się od córki i ruszył w moim kierunku. Szedł powoli, z rękami w kieszeniach płaszcza, z twarzą nastawioną na wyraz troski.
„Zygmuncie” – powiedział cicho, kiedy stanął przede mną. „Bardzo trudny dzień”. – „Bardzo”. – „Małgosia jest w kawałkach”.
Pokręcił głową z odpowiednią ilością smutku. „Wiesz, jak ona Damiana kochała. I teraz ona sama, bez niczego”. Bez niczego – pomyślałem.
Poza czteropokojowym mieszkaniem po remoncie, wartym 485 000 zł, na które wpłaciłem 87 000. „Rozumiem” – odpowiedziałem. – „Myślę, że powinniśmy usiąść jak ludzie i porozmawiać o tej całej kwestii mieszkaniowej. Bez adwokatów, bez sądów, po ludzku”.
Jarosław spojrzał na mnie z tym szczególnym wyrazem twarzy, który u człowieka po siedemdziesiątce oznacza: „Powiedziałem to, co miałem powiedzieć. Teraz twoja kolej na zgodę”. Patrzyłem na niego przez chwilę. „Myślę tak samo” – powiedziałem.
„Porozmawiajmy po ludzku”. Uśmiechnął się. Nieduży, kontrolowany uśmiech, ale był. Uścisk dłoni, krótki, stanowczy.
Uścisk człowieka, który właśnie zamknął kontrakt. Małgorzata patrzyła na nas z odległości trzech metrów. Kiedy jej ojciec odszedł, podeszła do mnie i wzięła mnie za rękę. „Dobrze, że możemy rozmawiać” – powiedziała.
„Dobrze” – przytwierdziłem. Wróciłem do domu o 15:00. Zadzwoniłem do kancelarii notarialnej pani Zagórskiej i potwierdziłem jutrzejsze spotkanie na 11:00. Potem usiadłem przy biurku i czekałem.
O 17:30 zadzwonił Dudek. „Sąd przyjął wniosek” – powiedział. „Postanowienie o zabezpieczeniu roszczenia wydano dziś po południu. Małgorzata Marynek nie może zbyć, obciążyć ani w inny sposób rozporządzać udziałem w nieruchomości przy ulicy Reymonta 18 do czasu rozstrzygnięcia sprawy”.
– „Kiedy zostanie poinformowana? ” – „Odpis postanowienia zostanie jej doręczony w ciągu kilku dni, ale wpis do księgi wieczystej następuje szybciej. Notariusz przy każdej próbie transakcji zobaczy zakaz natychmiast”. Rozłączyłem się.
Następnego ranka o 11:00 byłem w kancelarii notarialnej Iwetty Zagórskiej przy ulicy 3 Maja 12. Gabinet na pierwszym piętrze, drzwi z tabliczką z mosiądzu, sekretarka z telefonem na słuchawce. Pani Zagórska miała może 55 lat, ciemne włosy upięte z tyłu, okulary na łańcuszku i sposób bycia kogoś, kto przez całe życie słyszał rzeczy, które miały pozostać tajemnicą. Nie robiła wrażenia osoby skłonnej do zbędnych słów.
„Pan Marynek” – powiedziała. „W związku z testamentem pańskiego syna”. – „Tak”. Otworzyła teczkę i wyjęła dokument.
Osiem stron. Na pierwszej stronie u góry: „Testament notarialny. Damian Marynek”. PESEL.
Przeczytałem go uważnie. Wszystkie osiem stron. Pani Zagórska czekała bez ruchu. Damian sporządził testament 17 miesięcy temu.
Napisał go sam, własnymi słowami, bez prawniczej nowomowy, i właśnie dlatego był czytelny jak wyciąg z konta. Połowa mieszkania przy ulicy Reymonta, nabyta z udziałem środków ojca, wraca do ojca w razie braku zstępnych. Reszta majątku podzielona między Małgorzatę i ojca po równo. Odłożyłem dokument na biurko.
„Chciałbym złożyć ten testament do postępowania spadkowego” – powiedziałem. „Oczywiście, przygotujemy odpis z klauzulą” – pani Zagórska wyjęła formularz. „Jutro będzie gotowy”. Wyszedłem z kancelarii o 12:15.
Na ulicy 3 Maja było zimno. Wiatr od strony Wisłoka niósł wilgoć i liście klejące się do chodnika. Stanąłem przy samochodzie i zadzwoniłem do Dudka. „Testament istnieje” – powiedziałem.
„Notarialny, sprzed 17 miesięcy. Połowa mieszkania wraca do mnie. Jutro będzie odpis”. Dudek przez chwilę nic nie mówił.
„To zmienia całą sprawę” – odezwał się wreszcie. „Wiem”. Tego wieczoru, kiedy siedziałem już przy biurku z herbatą i notatkami z całego dnia, zadzwonił telefon. Jarosław Szewczyk.
„Zygmuncie” – powiedział tym samym tonem, co przy grobie. „Pomyślałem, że możemy się spotkać w przyszłym tygodniu, ustalić szczegóły”. – „Oczywiście, Jarosławie” – odpowiedziałem. „Zadzwonię”.
Rozłączył się. Pewnie od razu wykręcił numer Małgorzaty. Siedziałem przy biurku i wyobraziłem sobie tę rozmowę. Jarosław zadowolony, z kawą w ręku, relacjonujący córce przy kuchennym stole, jak stary miękko zgodził się na rozmowę, jak wszystko idzie zgodnie z planem, jak za sześć tygodni mieszkanie będzie w ich rękach.
I Małgorzatę, która słucha i myśli, że to już prawie finisz. Tymczasem w księdze wieczystej siedziało postanowienie o zabezpieczeniu roszczenia, a w sejfie notariusz Zagórskiej czekał odpis testamentu. Plan Szewczyków był zbudowany na jednym założeniu: że stary jest w szoku i nie działa. Lubię takie założenia.
Są jak błąd w wierszu bilansu, widoczny dla każdego, kto wie, gdzie patrzeć. Konrad Szewczyk dowiedział się o testamencie w ciągu 48 godzin od mojej wizyty u notariusz Zagórskiej. Nie wiem w jaki sposób. Albo Małgorzata sama skontaktowała się z kancelarią, żeby sprawdzić status postępowania, albo Konrad miał własne kanały.
Prawnicy z dobrą siecią kontaktów potrafią dużo ustalić telefonicznie, zanim cokolwiek trafi na papier. Dudek poinformował mnie rankiem, dwa dni po pogrzebie. „Konrad Szewczyk złożył do sądu pozew o unieważnienie testamentu” – powiedział bez wstępów. „Podstawa: rzekomy wpływ testatora pod presją emocjonalną ze strony osoby bliskiej, czyli pana.
Artykuł 945 kodeksu cywilnego. Wada oświadczenia woli”. Siedziałem przy biurku na Grotgera i przez chwilę nie odpowiedziałem. To był dobry ruch.
Muszę to przyznać. Konrad grał agresywnie i szybko, a pozew o unieważnienie testamentu z powołaniem się na wadę woli to instrument, który sądy traktują poważnie. Damian miał zawał w wieku 38 lat, a to otwierało pole do sugestii, że być może wcześniej miał problemy zdrowotne, stres, presję ze strony ojca rachmistrza, który chciał zabezpieczyć swoje pieniądze kosztem syna. Brzydkie, ale w granicach prawa.
„Co będą musieli udowodnić? ” – zapytałem. „Że pański syn działał pod wpływem okoliczności wyłączających swobodę decyzji. Będą szukać świadków, znajomych Damiana, ewentualnie jego lekarzy, kogoś, kto potwierdzi, że ich relacja była nierówna, że pan wywierał na niego presję”.
– „Damian miał 38 lat i własne zdanie na każdy temat. To wiem, ale sąd tego nie wie. Trzeba to udowodnić”. Rozłączyłem się i przez chwilę patrzyłem przez okno.
Na ulicy Grotgera przejeżdżał autobus linii szóstej, dokładnie taki, jakim Damian jeździł do szkoły podstawowej na Słoneczną, zanim kupiłem pierwsze auto. Mieszkaliśmy wtedy w dwupokojowym mieszkaniu na Krakowskiej. Damian miał pokój z biurkiem i łóżkiem piętrowym, z którego korzystał wyłącznie z górnej półki, bo dolna służyła jako plac budowy z klocków. Wróciłem do biurka.
Dwa dni później zadzwoniła do mnie Irena Makowska. Klientka od ośmiu lat, właścicielka piekarni na Dąbrówki, powiedziała, że dzień wcześniej zadzwonił do niej nieznajomy mężczyzna, który przedstawił się jako dziennikarz piszący o praktykach biur rachunkowych i zapytał o jej relacje z panem Marynkiem i o to, czy kiedykolwiek odczuwała ze strony pana Marynka nacisk na podejmowanie decyzji. „Panie Zygmuncie” – powiedziała – „powiedziałam mu, że pan nigdy żadnego nacisku nie wywierał i że nie wiem, o co mu chodzi. I rozłączyłam się.
Ale dzwonię, bo to było dziwne”. – „Dziękuję pani Ireno. Dobrze pani zrobiła”. Rozłączyłem się i zadzwoniłem do Dudka.
„Szewczykowie przeszukują moją klientelę. Szukają kogoś, kto powie coś złego o moich relacjach z synem”. – „Spodziewałem się tego” – Dudek był spokojny. „Trzeba będzie złożyć sprzeciw z kontrargumentacją.
Możliwe zeznania znajomych Damiana, którzy potwierdzą ich normalną relację. Czy pan ma takie osoby? ” – „Kilka”. – „Proszę je zidentyfikować, ale nie teraz.
Najpierw musimy porozmawiać o czymś innym”. Spotkaliśmy się tego samego wieczoru w jego kancelarii. Dudek miał na biurku dwie teczki i wyraz twarzy człowieka, który przez cały dzień liczył w głowie i właśnie skończył. „Mamy trzy fronty” – powiedział.
„Testament. Tu jesteśmy w dobrej pozycji, ale Konrad będzie przeciągał sprawę. Roszczenie o zwrot pożyczek. Tu mamy dokumenty, ale brakuje nam mocnego adwokata procesowego, kogoś, kto zna tutejsze wydziały cywilne od środka.
I postanowienie o zabezpieczeniu – na razie trzyma się, ale Szewczykowie mogą złożyć zażalenie”. Potrzebowałem adwokata procesowego, nie radcy, który dobrze czyta umowy. Kogoś, kto wie, jak prowadzić rozprawę, jak badać świadków, jak rozmawiać z sędzią. I tu przypomniałem sobie o Henryku Bieleckim.
Henryk Bielecki to emerytowany sędzia sądu okręgowego. Spotkałem go dwa lata temu na wystawie numizmatycznej w centrum wystawienniczym na Podwisłoczu. Obaj zatrzymaliśmy się przy tej samej gablocie z monetami II Rzeczypospolitej. Porozmawialiśmy 20 minut o złotym emisyjnym z 1924 roku.
Wymieniliśmy numery. Nie spotkałem go potem ani razu. Zadzwoniłem wieczorem. Bielecki odebrał po trzecim sygnale, głosem człowieka, który jest przyzwyczajony do późnych telefonów.
„Pan Marynek” – powiedział. „Tak, pamiętam. Monety z Grabskiego”. – „Tak, przepraszam, że dzwonię w takiej porze.
Mam do pana prośbę. Nie o pomoc prawną bezpośrednio. Chciałbym zapytać, czy zna pan kogoś, kto wie, jak prowadzić sprawę procesową w tutejszym wydziale cywilnym? Kogoś, kogo pan by zarekomendował”.
Bielecki przez chwilę milczał. „Jest jedna adwokat” – powiedział. „Małgorzata Stasień, kancelaria na Krakowskiej. Dobra, precyzyjna”.
– „Dziękuję”. Nazajutrz rano, zanim zdążyłem zadzwonić do kancelarii mecenas Stasień, Dudek wysłał mi wiadomość. „Konrad Szewczyk złożył wniosek o zabezpieczenie roszczenia w postaci wpisu zakazu zbycia udziału nieruchomości, tym razem ze swojej strony jako pełnomocnik Małgorzaty. Wniosek o zajęcie udziału spadkowego do czasu rozstrzygnięcia sprawy o unieważnienie testamentu”.
Czytałem to dwa razy. Konrad próbował zamrozić całą nieruchomość tak, żeby żadna ze stron nie mogła nią rozporządzać. To była odpowiedź na moje postanowienie o zabezpieczeniu – symetrycznie i szybko. Przy takim układzie obaj tkwilibyśmy w procesie przez miesiące, może rok, a mieszkanie stałoby puste i zablokowane.
Sprytne, ale spóźnione o jeden ruch. Mecenas Małgorzata Stasień przyjęła mnie następnego dnia o 10:30. Kancelaria przy ulicy Krakowskiej. Parter, drzwi bez szyldu, tylko numer lokalu i tabliczka domofonu.
W środku biurko, dwie półki z segregatorami, żadnych dyplomów na ścianie. Albo adwokat, który nie potrzebuje ozdób, albo ktoś, kto wynosi je w pierwszej kolejności przy przeprowadzce. Okazało się, że pierwsze. Stasień miała może 50 lat.
Krótkie, siwe włosy, sposób mówienia kogoś, kto nigdy nie mówi zdania dłużej, niż potrzeba. Przeczytała całą dokumentację przez 40 minut. Niebieski zeszyt, trzy pokwitowania, wyciągi bankowe, odpis testamentu, oba postanowienia o zabezpieczeniu, pozew Konrada o unieważnienie. Odłożyła teczkę.
„Konrad Szewczyk jest sprawny” – powiedziała – „ale popełnił błąd”. – „Słucham”. – „Złożył wniosek o zajęcie udziału spadkowego. Problem polega na tym, że udział spadkowy Małgorzaty jest już objęty pana wcześniejszym postanowieniem o zabezpieczeniu roszczenia.
Sąd nie może wydać dwóch sprzecznych postanowień dotyczących tego samego przedmiotu. Jego wniosek trafi do rozpoznania, ale zostanie oddalony albo zawieszony do czasu rozstrzygnięcia pana sprawy”. – „Czyli? ” – „Czyli cała nieruchomość jest zablokowana pana wnioskiem, nie jego”.
Mecenas Stasień spojrzała na mnie. „Składamy pozew wzajemny o zwrot pożyczek. Mam wszystkie liczby? ” – „Wszystkie”.
Złożyliśmy pozew cztery dni później. Podstawa: artykuł 720 kodeksu cywilnego, umowa pożyczki, obowiązek zwrotu. Kwota: 214 000 zł. Dokumentacja: wyciągi bankowe, trzy pokwitowania, zapisy z niebieskiego zeszytu, które – jak podkreśliła Stasień w piśmie – stanowią dowód z dokumentu prywatnego i będą oceniane łącznie z wyciągami bankowymi potwierdzającymi każdą transakcję co do złotego.
To zdanie mi się podobało. Co do złotego. Pierwsze posiedzenie odbyło się dwa tygodnie po pogrzebie. Sala na trzecim piętrze sądu przy ulicy Hetmańskiej.
Konrad Szewczyk siedział po drugiej stronie stołu z Małgorzatą, która przez cały czas wpatrywała się w punkt gdzieś między swoimi rękami a blatem. Konrad był spokojny, za spokojny. Tym spokojem kogoś, kto ma w rękawie argument i czeka na właściwy moment. Sędzia zapytał strony o stanowiska.
Konrad wstał i powiedział, że niebieski zeszyt to jednostronny dokument prywatny, sporządzony wyłącznie przez powoda, bez podpisów drugiej strony, a zatem pozbawiony mocy dowodowej jako samodzielny środek dowodowy. Stasień wstała i powiedziała, że każdy wpis w zeszycie odpowiada transakcji potwierdzonej wyciągiem bankowym z numerem operacji, datą i kwotą, a nadto trzy największe pozycje mają pokwitowania podpisane przez Damiana Marynka, co czyni te zapisy w pełni weryfikowalnymi. Sędzia poprosił o złożenie zestawienia. Stasień wyłożyła na stół dokument, który przygotowałem sam.
13 stron. Każda pozycja z zeszytu zestawiona kolumnowo z odpowiadającym wyciągiem bankowym. Data, kwota, numer operacji, numer rachunku odbiorcy, wszystko do złotego. Konrad spojrzał na te 13 stron i przez ułamek sekundy jego twarz straciła tę zawodową płynność.
Jeden mięsień przy oku drgnął i wrócił na miejsce. Gdybym nie znał twarzy człowieka, który przez osiem lat siedział naprzeciwko mnie przy stole, może bym nie zauważył, ale zauważyłem. Stasień poprosiła mnie o wypowiedzenie się. Wstałem i powiedziałem cztery zdania.
„Przez 38 lat prowadziłem dokumentację finansową dla kilkuset podmiotów. W tym czasie jeden raz pomyliłem się o 2 grosze przy obliczeniu podatku. Następnego dnia złożyłem korektę. Te liczby są dokładne”.
Sędzia zarządził przerwę na naradę. Wniosek o zajęcie udziału ze strony Konrada nie został zatwierdzony. Postanowienie zostało zawieszone z uwagi na wcześniejsze postanowienie zabezpieczające. Małgorzata usłyszała to, siedząc naprzeciwko, i po raz pierwszy od początku tego całego procesu zobaczyłem, jak coś zmienia się w jej twarzy.
Niedramatycznie, niespektakularnie. Po prostu ta pewność, która przez tygodnie siedziała w jej oczach jak meblościanka w salonie – solidna, oczywista, całkowicie na miejscu – trochę się przesunęła. Wyszliśmy z sali o 14:15. Stasień szła obok i mówiła coś o harmonogramie następnych pism.
Słuchałem i kiwałem głową. Przed budynkiem sądu, przy fontannie, która o tej porze roku stała sucha, zatrzymałem się na chwilę. Dudek zadzwonił wieczorem. „Sprawdziłem dzisiaj księgę wieczystą dla Reymonta 18” – powiedział.
Głos miał ten szczególny odcień, który u prawnika oznacza, że właśnie znalazł coś nieprzewidzianego. „Jest wpis, którego nie było tu wcześniej”. – „Co za wpis? ” – „Przeniesienie udziału własności.
Małgorzata Marynek przeniosła swój udział w nieruchomości na Jarosława Szewczyka. Akt notarialny. Data: 7 miesięcy temu”. Siedziałem przy biurku i patrzyłem na ścianę.
„Siedem miesięcy temu” – powtórzyłem. „To znaczy jeszcze za życia Damiana”. – „Tak”. Przerwa.
„To znaczy, że Małgorzata wytransferowała swój udział na ojca, zanim Damian umarł. Prawdopodobnie po to, żeby zabezpieczyć się przed ewentualnym postępowaniem majątkowym z pana strony. Może już wtedy wiedziała, że sprawa może być problematyczna”. Liczyłem w głowie.
Jeśli Małgorzata przeniosła udział na Jarosława 7 miesięcy temu, to zrobiła to zanim uruchomiono postępowanie spadkowe, ale po tym, jak pożyczki zostały udzielone. Czynność miała na celu wyjęcie majątku spod zasięgu ewentualnych roszczeń. „Czy to jest podważalne? ” – zapytałem.
Dudek przez chwilę nie odpowiedział. „Akcja pauliańska” – powiedział w końcu. „Artykuł 527 kodeksu cywilnego. Skarga pauliańska.
Jeśli można wykazać, że przeniesienie udziału nastąpiło z pokrzywdzeniem wierzyciela i że Jarosław Szewczyk wiedział o tym lub powinien był wiedzieć, sąd może tę czynność uznać za bezskuteczną”. – „Ile mamy czasu na złożenie skargi? ” – „5 lat od daty czynności”. Odłożyłem słuchawkę i wziąłem do ręki niebieski zeszyt.
Otworzyłem na nowej stronie i zacząłem pisać: „Artykuł 527 kodeksu cywilnego. Skarga pauliańska. Jarosław Szewczyk, udział Reymonta. Termin: 5 lat”.
Zamknąłem zeszyt. Konrad Szewczyk przeniósł własność na ojca, żeby schować majątek. Jarosław Szewczyk przyjął ten transfer. Obaj teraz byli stroną i obaj stali się celem.
Grali, jakby na planszy był jeden pionek. Nie sprawdzili, co stoi za nim. Stasień złożyła skargę pauliańską następnego ranka po tym, jak Dudek znalazł wpis w księdze wieczystej. Artykuł 527 kodeksu cywilnego.
Skarga pauliańska – instrument prawny, który istnieje w polskim prawie po to, żeby nie dało się uciec z majątkiem przed wierzycielem przez proste przepisanie nieruchomości na kogoś bliskiego. Przeniesienie udziału przez Małgorzatę na jej ojca Jarosława Szewczyka nastąpiło 7 miesięcy temu, czyli po tym, jak nasze relacje finansowe były już wieloletnim faktem, i w czasie, gdy Damian żył. Ale warunek do skargi pauliańskiej jest inny. Wystarczy, że czynność pokrzywdziła wierzyciela i że osoba trzecia o tym wiedziała lub mogła wiedzieć.
Jarosław Szewczyk wiedział. Był na świętach. Słyszał, jak Damian mówi o mieszkaniu przy Reymonta. Rozmawiał ze mną przy grobie o kwestii mieszkaniowej „po ludzku”.
Człowiek, który nie wie, że istnieje problem, nie proponuje jego rozwiązania „po ludzku”. Stasień wyłożyła to w sześciu zdaniach na piśmie procesowym. Krótko i wystarczająco. Trzy dni po złożeniu skargi Jarosław Szewczyk zadzwonił do mnie po raz pierwszy w życiu bez żadnego wstępu, bez formuł grzecznościowych, bez pytania, czy mam chwilę.
„Zygmuncie” – powiedział. Głos miał inny niż przy grobie. Tamten był zadbany i ciepły jak garnitur na pogrzebie. Ten był zwykły, trochę za suchy.
„Rozmawiałem z Konradem. Myślę, że możemy to zakończyć bez dalszego ciągania się po sądach”. – „Słucham”. – „Małgosia rezygnuje z wszelkich roszczeń do mieszkania.
Całość przechodzi na ciebie. W zamian ty wycofujesz pozew o zwrot pożyczek i skargę pauliańską”. Siedziałem przy biurku z długopisem w ręce. Na kartce przed sobą miałem kolumnę liczb.
Wartość mieszkania po stronie zysku, kwota pożyczek po stronie roszczenia, wynik po ewentualnej ugodzie. Policzyłem to wieczorem, zanim zadzwonił Jarosław. „Oddzwonię w piątek” – powiedziałem. – „Piątek to za długo.
Mamy terminy sądowe. Adwokaci naliczają za każdy dzień”. – „Piątek, Jarosławie”. Rozłączyłem się.
Zadzwoniłem do Stasień i przedstawiłem propozycję. Wysłuchała mnie i przez chwilę nic nie mówiła. „Mieszkanie jest warte 485 000 zł według wyceny agenta, którego Małgorzata zaangażowała sama. Pana roszczenie o zwrot pożyczek to 127 000 udokumentowanych.
Sąd mógłby przyznać część, może 100 000, po uwzględnieniu terminów przedawnienia. Czyli ugoda jest gorsza niż wyrok”. – „Finansowo tak, trochę, ale ugoda kończy sprawę w ciągu tygodnia. Wyrok w ciągu kilku miesięcy, może roku”.
Pomyślałem przez chwilę. „Nie przyjmę ugody” – powiedziałem. Stasień odczekała sekundę. „Dobrze” – odparła.
W czwartek, dzień przed moim terminem odpowiedzi dla Jarosława, do kancelarii na Grotgera przyszedł list. Koperta zwykła, bez nadawcy, zaadresowana odręcznie: „Marynek Finanse, Zygmunt Marynek”. W środku jedna kartka maszynopisu. „Zawiadomienie o zamiarze złożenia skargi do Izby Skarbowej w Rzeszowie w sprawie nieprawidłowości w rozliczeniach podatkowych kancelarii Marynek Finanse za lata od 2022 do 2024”.
Przeczytałem uważnie jeden raz. Potem złożyłem kartkę na czworo, włożyłem do plastikowej koszulki i schowałem do segregatora z napisem „Dokumenty bieżące”. Zadzwoniłem do Dudka. „Dostałem list z pogróżką skargi do izby skarbowej” – powiedziałem.
„Blefują”. – „Blefują. Przez 38 lat nie zdarzyło mi się złożyć zeznania z błędem, ale to, że ktoś złożył taki list, przyda się. Fałszywe zawiadomienie organów skarbowych to artykuł 233 kodeksu karnego” – powiedział Dudek cicho.
„Jeśli złożą faktyczną skargę, a urząd skarbowy ją zbada i umorzy jako bezpodstawną, można wnioskować o wszczęcie postępowania wobec składającego”. – „Właśnie tak myślałem” – powiedziałem. Zamknąłem segregator. Przez resztę dnia pracowałem normalnie.
Trzech klientów, dwa zeznania podatkowe do sprawdzenia, jedno pytanie o amortyzację środków trwałych. Kancelaria Marynek Finanse działała jak zawsze. Biurko, segregatory, kawa bez cukru o 13:00, klient o 15:30. Pani Kowalczyk z kwiaciarni na Dąbrówki przyniosła mi jabłka z ogrodu, tak jak co roku w tym czasie.
Postawiłem je na parapecie. Przez cały dzień myślałem o jednej rzeczy. Jarosław Szewczyk zaproponował mi ugodę. Małgorzata rezygnuje z mieszkania, ja wycofuję pozew o pożyczki i skargę pauliańską.
Matematycznie to wyglądało tak: mieszkanie warte 485 000 po ich stronie, roszczenie 127 000 po mojej. W ugodzie dostaję mieszkanie i oddaję roszczenie. Netto: plus 485 000 zł aktywów minus 127 000 nieuzyskanych. Z finansowego punktu widzenia ugoda jest rozsądna.
Szybsza, tańsza, bez ryzyka, że jakiś dowód wypadnie gorzej, niż oczekiwałem. Problem polegał na tym, że ja nie chciałem rozsądnej ugody. Chciałem wyroku. Nie dlatego, żebym był mściwy.
Nie jestem. Dlatego, że wyrok jest dokumentem. Wyrok zostaje w rejestrze, zostaje w aktach, zostaje w historii. Ugoda jest umową między stronami, która mówi tylko tyle, że obie strony się dogadały.
Nie mówi dlaczego. Nie mówi, co kto zrobił. Damian zasługiwał na to, żeby w jakimś dokumencie zostało zapisane, że jego testament był prawdziwy, że nikt go nie wymuszał, że jego ojciec działał uczciwie, a nie ci, którzy siedzieli przy stole z laptopem i teczką opisaną „Reymonta – własność”. Tego ugoda nie daje.
Wyrok? Tak. Zadzwoniłem do Jarosława w piątek o 10:00 rano. „Nie przyjmuję propozycji ugody” – powiedziałem.
„Sprawa pozostaje w sądzie”. Cisza, trzy sekundy, cztery. „Zygmuncie” – odezwał się w końcu. „To błąd”.
– „Może” – odpowiedziałem. „Zobaczymy”. Rozłączyłem się i przez chwilę siedziałem z telefonem w ręce. Przez okno wpadało zimowe rzeszowskie słońce.
Płaskie, bez ciepła, takie, jakie bywa w grudniu między frontami atmosferycznymi. Pomyślałem, że Damian nie lubił tego rodzaju pogody. Mówił, że to pogoda bez charakteru. Miał rację.
Rozprawa odbyła się na początku marca w sali na trzecim piętrze sądu przy ulicy Hetmańskiej. Zebrały się trzy sprawy: pozew o unieważnienie testamentu złożony przez Konrada Szewczyka, mój pozew o zwrot pożyczek oraz skarga pauliańska dotycząca przeniesienia udziału na Jarosława. Stasień wnioskowała o ich połączenie. Sąd przychylił się w terminie dwóch tygodni.
Sala była mała, z trzema oknami wychodzącymi na wewnętrzny dziedziniec i lampami, które migotały przy wejściu. Stasień siedziała obok mnie z teczką na stole. Naprzeciwko Konrad, po jego lewej stronie Małgorzata, za nimi Jarosław w swoim szarym garniturze. Konrad na wejściu wyglądał pewnie.
Spiął ręce przed sobą, kiedy sędzia odczytywał zakres sprawy. Gest kogoś, kto jest gotowy czekać tak długo, ile trzeba. Małgorzata siedziała prosto, bez wyrazu. Jarosław miał twarz człowieka, który przyszedł na zebranie spółdzielni mieszkaniowej, a nie na własny proces cywilny.
Sprawa o unieważnienie testamentu poszła pierwsza. Konrad wnioskował o przesłuchanie trzech świadków, dwóch znajomych Damiana i jednego byłego współpracownika, którzy mieli zeznać, że Damian skarżył się na presję ze strony ojca w kwestiach finansowych. Stasień złożyła zestaw SMS-ów z telefonu Damiana za okres poprzedzający sporządzenie testamentu, 14 wiadomości między nim a mną, wszystkie o treści codziennej, bez żadnego śladu nacisku w żadną stronę. Dołączyła też pisemne zeznania trzech jego znajomych ze studiów, z którymi utrzymywał kontakt: że Damian był człowiekiem o wyraźnie własnym zdaniu, że nie dawał się łatwo przekonać do czegokolwiek i że jego relacja z ojcem była, jak to ujął jeden ze znajomych, raczej partnerska niż hierarchiczna.
Świadkowie Konrada zeznawali krótko. Sędzia zapytał pierwszego, skąd wie, że Damian był pod presją. Świadek odpowiedział, że Damian wydawał się zestresowany. Sędzia zapytał, czy Damian kiedykolwiek powiedział mu wprost, że ojciec wywiera na niego nacisk w sprawie testamentu.
Świadek powiedział, że nie wprost. Drugi świadek powiedział to samo innymi słowami. Trzeci nie zjawił się w ogóle, usprawiedliwiając się zwolnieniem lekarskim. Sędzia zarządził przerwę.
Wróciłem na salę po kwadransie. Konrad siedział ze skrzyżowanymi rękami. Małgorzata po raz pierwszy nie patrzyła w punkt na stole. Patrzyła na Konrada z wyrazem twarzy kogoś, kto czeka na sygnał, że to jeszcze do wygrania.
Sygnału nie było. Sędzia ogłosił wyrok. Testament Damiana Marynka ważny. Dowody twierdzeń o presji niewystarczające.
Zeznania świadków sprzeczne z dokumentacją pisemną i ze sobą nawzajem. Konrad zapisał coś w notatniku jednym krótkim ruchem. Małgorzata nie drgnęła. Jarosław za nią odchylił się lekko na oparcie.
Ruch tak mały, że inaczej bym go nie zauważył, gdybym nie obserwował go uważnie od trzech godzin. Sprawa o skargę pauliańską zajęła 25 minut. Czynność przeniesienia udziału przez Małgorzatę na Jarosława nastąpiła w czasie, kiedy Małgorzata wiedziała o roszczeniu finansowym z tytułu pożyczek lub przynajmniej powinna była się z nim liczyć. Jarosław jako ojciec i doradca w sprawie nieruchomości miał wiedzę o sytuacji.
Umowa przeniesienia udziału uznana za bezskuteczną wobec mnie jako wierzyciela. Jarosław Szewczyk, człowiek z każdym włosem na miejscu o 5:00 rano i z pokojem byłego dyrektora, po ogłoszeniu tego wyroku przez chwilę siedział bez ruchu. Potem odchrząknął i coś szepnął do Konrada. Konrad nie odpowiedział.
Sprawa o zwrot pożyczek. Stasień przedstawiła zestawienie. 13 stron. Każda pozycja z niebieskiego zeszytu obok odpowiedniego wyciągu bankowego.
Konrad zakwestionował zeszyt po raz kolejny, bez entuzjazmu, tym razem bardziej dla protokołu niż z przekonaniem. Sędzia odnotował sprzeciw i oddalił go jako niewystarczająco uargumentowany wobec korelacji z dokumentami bankowymi. Sąd zasądził zwrot 94 500 zł. Część roszczeń odpadła z uwagi na terminy przedawnienia przy pozycjach bez pokwitowania, ale kwotę zasądzono.
Po ogłoszeniu Małgorzata podniosła wzrok i po raz pierwszy od początku rozprawy spojrzała na mnie. Nie wiem, czego szukała w tej twarzy. Może czegoś, co rozpozna. Patrzyłem na nią spokojnie i nie powiedziałem nic.
Nie potrzebowałem. Kilka tygodni później przyszło pismo z urzędu skarbowego. Przeprowadzono kontrolę rachunkową kancelarii Marynek Finanse za lata od 2022 do 2024 w wyniku anonimowego zawiadomienia. Kontrola zakończona.
Nieprawidłowości nie stwierdzono. Postępowanie umorzone. Dołączony był osobny akapit: „W związku z zawiadomieniem uznanym za bezpodstawne urząd skieruje zapytanie do prokuratury w sprawie możliwego złożenia fałszywego zawiadomienia przez osobę nieznaną”. Zadzwoniłem do Dudka.
„Dostałem pismo z US” – powiedziałem. „Kontrola umorzona. Ślą do prokuratury w sprawie zawiadamiającego”. – „Czytałem” – odrzekł Dudek.
„Konrad jest zbyt sprytny, żeby podpisać coś takiego własnym imieniem, ale anonimowe zawiadomienie w sprawie, w której jest stroną, to będzie trudne do utrzymania bez śladu”. Odłożyłem słuchawkę i wziąłem do ręki niebieski zeszyt. Ostatnia wolna strona. Napisałem jedną linię i datę, wcześniejszą niż 10 marca, bo wyrok usłyszałem w pierwszych dniach tego miesiąca, a pismo z US dostałem tydzień później.
Napisałem: „Rachunek zamknięty, bilans zero”. Zamknąłem zeszyt. W sejfie obok zeszytu leżała moneta. Złoty z 1924 roku.
Emisja Banku Polskiego z czasów Grabskiego, kiedy budowano nową walutę dosłownie z niczego. Kupiłem ją na wystawie trzy lata temu. Zaraz po tym, jak Damian powiedział mi, że w tym roku dobrze poszło z rachunkami i że może za rok pozwolą sobie na coś większego. Nie pozwolili sobie, ale moneta została.
Zamknąłem sejf, nałożyłem płaszcz i zgasiłem światło. Na zewnątrz był marzec, ten rodzaj marca, kiedy jeszcze nie wiosna, ale zima już za słaba, żeby twierdzić cokolwiek. Wyjechałem z parkingu i pojechałem przez Rzeszów w kierunku Rejtana. Przy cmentarzu zatrzymałem się na chwilę.
Damian miał za duże buty na komunii i notes, w którym pisał: „Tata miał rację”. Zrobił testament 17 miesięcy przed śmiercią i nie powiedział mi ani słowa, bo był człowiekiem, który decyzje podejmuje sam. Odziedziczył to po mnie.
Wróciłem do domu.
