Przed ślubem matka złapała mnie za dłonie i rzuciła jedno ostrzeżenie: „Przyjrzyj się dobrze nie tylko facetowi, ale i jego starym, żebyś potem nie płakała jak ja”. Machnęłam na to ręką, uznałam, że matka panikuje. Gdy na weselu patrzyłam na teścia Janusza i teściową Danutę, widziałam tylko serdecznych, zwyczajnych ludzi. Dopiero po latach dotarło do mnie, że matka mówiła o czymś znacznie bardziej subtelnym niż ukryte wady.
Janusz był brygadzistą na budowie, złotą rączką, która potrafiła naprawić wszystko. Miał jednak jedną słabość, która wykańczała rodzinę i drenowała portfele: był mistrzem absurdalnego skąpstwa. Fizycznie cierpiał, gdy nie skorzystał z jakiejś okazji, nawet jeśli śmierdziała oszustwem. Pierwszy numer wywinął jeszcze przed ślubem młodych.
Kupił używaną lodówkę za 300 złotych, twierdząc, że identyczne w markecie kosztują 3000. Sprzęt okazał się muzealny, nie chłodził, a w nocy spod niego wyszła cała kolumna prusaków. Za dezynsekcję zapłacili 1000 złotych. Wtedy usłyszałam po raz pierwszy to hasło z ust teściowej, rzucone bez złości, z życiowym zrezygnowaniem: „To nie jest chłop, to jest po prostu chodzące nieszczęście”.
Pomyślałam wtedy, że kobieta przesadza. Raz się facet pomylił, wielkie mi rzeczy. Ale to nie była wpadka. To był system.
Rok później Janusz postanowił ocieplić balkon. Znalazł ekipę „za grosze”, z materiałami „załatwionymi po taniości”. Styropian wyglądał, jakby wyciągnięto go z kontenera na odpady. Ekipa dwóch malkontentów zniknęła po dwóch dniach, zostawiając krzywą, rozklekotaną konstrukcję, z której ciągnęło tak, że firanki się ruszały.
Ostateczny rachunek za naprawę wyniósł półtora raza tyle, co najdroższy kosztorys, jaki wcześniej odrzucili. Janusz przez tydzień mruczał, że winna była pogoda. Potem przyszła historia z samochodem. Ponad dziesięcioletni niemiecki wóz z przebiegiem blisko 300 tysięcy kilometrów, wystawiony za bezcen.
Kiedy Janusz nim przyjechał, ciągnęła się za nim błękitna chmura spalonego oleju. Koszty napraw dawno przebiły cenę porządnego auta. Wrak stanął na podwórku przykryty plandeką, a pani Danuta patrzyła na niego z taką pogardą, jakby to była kochanka jej męża. „Chodzące nieszczęście” – rzucała pod nosem.
W końcu ta klątwa dopadła i nas. Za pieniądze z wesela kupiliśmy własne mieszkanie w starej kamienicy. Remont wymagał prucia wszystkiego do gołej cegły. Przez znajomych znaleźliśmy solidną, polecaną ekipę, która trzymała się kosztorysu i gwarantowała święty spokój.
W samym środku przygotowań, kiedy materiały stały już w mieszkaniu, na horyzoncie pojawił się pan Janusz z tym charakterystycznym błyskiem w oku. „Mateusz, Magda, mam dla was prezent” – wypalił od progu. „Ten wasz remont to studnia bez dna, więc załatwiłem wam ekipę przez Sławka. Chłopaki z Ukrainy, robią na czarno, bez umów.
Wezmą za całość połowę tego, co wy macie zapłacić”. Mateuszowi zrzedła mina. Ja poczułam, jak skóra mi cierpnie. Kwota, którą można by zaoszczędzić, kusiła, ale doświadczenie mówiło samo za siebie.
„Tato” – zaczął Mateusz starając się opanować drżenie głosu. „My już wszystko dogadaliśmy z tamtymi ludźmi. Klamka zapadła”. „Z tymi zdziercami?
Ty wiesz, ile oni sobie liczą za metr tynku? ” – żachnął się teść. „A jakość? ” – wtrąciłam się.
„Chcemy to zrobić raz, a porządnie”. „Jaka jakość? Tynk to tynk. Jesteście młodzi, życia nie znacie, oni was naciągają”.
Przepychanka trwała dobre trzydzieści minut. Młodzi nie ustępowali. Teść śmiertelnie się obraził i wyszedł, ostentacyjnie nadąsany. Mateusz opadł na krzesło i ukrył twarz w dłoniach.
„Przecież on teraz nie odpuści. Będzie suszył mi głowę codziennie”. Ucięłam twardo: „A my będziemy robić swoje”. Nawet nie wiedziałam, jak bardzo się mylę.
Tydzień później Janusz stanął w drzwiach z obstawą. Towarzyszył mu ponury facet w ogrodniczkach, dźwigający wielką rolę szarej waty. „Wełna mineralna, prawdziwa, twarda” – pękał z dumy. „Waldek z roboty mi to odstąpił za flaszkę, bo mu zostało z budowy.
Starczy wam na całe docieplenie, zaoszczędzicie z 2000”. Podeszłam bliżej. Materiał był zakurzony i cuchnął zatęchłą piwnicą. „Ma to jakiś atest, certyfikat?
” – zapytałam ostrożnie. „Jaki znowu certyfikat? Waldek to pewny człowiek”. Mateusz uszczknął kawałek i roztarł w palcach.
W powietrze uniosły się kłujące włókna. „Tato, to zwykła, najtańsza wata szklana i to starej daty. Będziemy się dusić, to murowana alergia”. Janusz zsiniał ze złości: „No tak, ty wszystko wiesz najlepiej.
A Waldek tyra na budowach od 30 lat”. „Zna się” – odpowiedział chłodno Mateusz. „Właśnie dlatego oddał ci to za bezcen. Szkoda mu było płacić za wywóz na wysypisko.
Nie skorzystamy”. Janusz zazgrzytał zębami, krzyknął do kumpla, żeby zabierał towar, i wyszli. Skoro frontalny atak się nie udał, teść postanowił spróbować inaczej. Zaczął wydzwaniać bezpośrednio do mnie, celując w godziny, kiedy Mateusz był w pracy.
„Magda, byłem na giełdzie, widziałem włoską armaturę, ceny jak za market. Zagadałem z gościem, rzuci wam rabat” – mówił. „Dziękuję, zamówiliśmy już wszystko przez internet z gwarancją” – tłumaczyłam. „Gwarancja to świstek papieru.
A tam masz żywego człowieka, rusz się trochę”. Albo: „Sąsiad oddaje kafelki za grosze, białe, nienaruszone paczki”. Przysyłał zdjęcia kafli wściekle niebieskich z tandetnymi kwiatuszkami. Mateusz dzwonił do ojca, żeby dał nam spokój.
Na dzień lub dwa zapadała cisza, a potem telefon znowu wibrował: super okazyjne tapety, prawie nowa wanna z delikatną ryską. Punkt kulminacyjny nastąpił wieczorem, gdy roboty były już na wykończeniu. Zostało tylko położenie tapety i meble. Siedzieliśmy z Mateuszem przy herbacie w kuchni pozaklejanej folią.
Nagle dzwonek do drzwi. Na wycieraczce stał Janusz, a za nim dwóch sapiących facetów wtaczało do przedpokoju ogromny segment z politurą w kolorze mahoniu. Klasyczna meblościanka z czasów PRL-u, zmora dawnych salonów. „No wnoście to!
” – komenderował teść czerwony z wysiłku i dumy. „Meble wam załatwiłem, okazja. Znajomy z roboty chciał to wywieźć na działkę, odkupiłem za grosze. Prawdziwe drewno, porządny fornir, przeżyje nas wszystkich”.
Zatkało mnie. Mateusz zerwał się z krzesła, aż rymnęło o podłogę. „Tato, co to ma być? ” – jego głos stał się cichy, wręcz złowrogi.
„Segment, synu”. „Kto ci powiedział, że my tego potrzebujemy? Kto ci dał prawo decydować, co postawimy w naszym mieszkaniu? ” – przerwał mu Mateusz przez zaciśnięte zęby.
„Zabierajcie to stąd. W tej chwili. Dość tego, tato”. Tragarze zamarli.
W oczach Janusza po raz pierwszy pojawiło się coś innego niż ten jego wieczny upór. Zagubienie, żal, kompletne niezrozumienie. „Przecież ja to wszystko robię dla was” – wykrztusił zachrypniętym głosem. „Robisz to dla siebie!
” – wrzasnął w końcu Mateusz, a emocje zbierały się w nim latami. „Robisz to, żeby poczuć się bohaterem, spryciarzem, żeby się chwalić przed kumplami. A potem z tych twoich okazji mamy prusaki, watę szklaną, rozpadające się balkony i rdzewiejące pod domem wraki. Podliczyłeś kiedyś, ile mama musiała dopłacać przez te twoje genialne interesy?
Masz pojęcie, ile ja się w dzieciństwie wstydu najadłem? Nie chcemy twoich okazji. Chcemy święty spokój i normalne rzeczy kupione w normalnym sklepie. Wyjdź stąd”.
To ostatnie słowo przecięło powietrze jak nóż. Janusz cofnął się, jakby dostał w twarz. Bez słowa wyszedł. Pomagierzy taszczyli nieszczęsny segment z powrotem na klatkę.
Po tamtym wieczorze telefony urwały się. Janusz zapadł się pod ziemię. Pani Danuta zadzwoniła dwa razy, z przejęciem, ale bez pretensji. „Magda, on prawie nic nie je.
Siedzi w fotelu i gapi się w ścianę. Co tam się właściwie stało? ” – powiedziałam jej wszystko wprost. Przez długą chwilę milczała, po czym ciężko westchnęła.
„Dotarło do niego w końcu. Ja mu od 40 lat powtarzam, że jest chodzącym nieszczęściem, ale może jak usłyszał to od własnego syna, to coś do niego wreszcie trafi”. Minął miesiąc. Remont dobiegł końca.
Mieszkanie zmieniło się nie do poznania, jasne, nowoczesne, z klasą. W jedną z sobót rozległ się dzwonek. Mateusz poszedł otworzyć, a ja zamarłam, słysząc jego zdziwiony głos. Na wycieraczce stał Janusz, przygarbiony, jakby starszy niż ostatnio.
W rękach trzymał małego fikusa w zwykłej plastikowej doniczce. „To od matki na parapetówkę” – odchrząknął, nie podnosząc wzroku. „Żeby wam powietrze filtrował. Jest w porządku.
Kupiony normalnie w kwiaciarni”. Mateusz wziął doniczkę, kompletnie zmieszany. „Wejdź, tato” – powiedział w końcu. Janusz niepewnie przekroczył próg, rozejrzał się po mieszkaniu.
Na jego twarzy nie było zachwytu. Malował się na niej wstyd, smutek, a może rodzące się powoli poczucie winy. „Ładnie to zrobiliście” – rzucił cicho. Zaprosiłam go na herbatę.
Siedział bez słowa, opierając dłonie o nowy blat. W końcu zaczął: „Może ja rzeczywiście nie zawsze miałem rację. Chciałem dobrze. Myślałem, że pomagam, a wychodziło…
no nie dokończył”. Mateusz tylko w milczeniu skinął głową. Pan Janusz już nigdy więcej nie wyskoczył z żadną super okazją. Czasem podczas rozmowy wciąż nie potrafił się powstrzymać i rzucał: „A na bazarze…
”, ale gdy napotykał wzrok syna albo synowej, momentalnie milkł i uciekał wzrokiem w bok. Naprawdę z tym walczył. Kiedyś podsłuchałam, jak mówił do kumpla przez telefon: „Nie, Władek, nie chcę tej twojej używanej szlifierki. Kupię nową w Castoramie z gwarancją, bo potem to tylko człowiek dwa razy płaci”.
W jego głosie nie było już dawnej podniety łowcy okazji, tylko gorzka, życiowa mądrość. A fikus na parapecie u młodych przyjął się idealnie. Rósł jak na drożdżach, wypuszczając świeże zielone liście. Czasami, kiedy na niego patrzyłam, przypominały mi się słowa matki o genach i korzeniach.
Pomyślałam, że nie same korzenie są najgorsze, ale to, co z nich wyrasta, jeśli puści się wszystko na żywioł. Cała sztuka polega na tym, żeby w porę zauważyć dziki wzrost i przesadzić roślinkę w lepszą ziemię, albo nauczyć się regularnie przycinać te najbardziej uciążliwe pędy.
