„Znalazłem twoją skrytkę w śniegu – powiedziałem, patrząc mu prosto w oczy. Widziałem mapę i złoto Ryszarda. Ani jeden mięsień nie drgnął na jego szarej twarzy. Zima 1981 roku, stan wojenny.
Byłem kierownikiem magazynu w Krakowie. Deficytowy towar szedł na lewo, a moje nazwisko coraz częściej pojawiało się w służbowych teczkach. Wiedziałem, że wcześniej czy później zapukają do moich drzwi. Aż pewnego wieczoru zapukał Włodzimierz, stary przemytnik, i zaproponował ucieczkę przez Bieszczady do Czechosłowacji.
Miałem dostarczyć prowiant i ciepłą odzież, on znał drogę. Do grupy dołączył Ryszard, potężny osiłek o przezwisku Kaban, który w pijackiej bójce omal nie zabił milicjanta, młody student Ignacy, ścigany za udział w strajkach, i Błażej, cichy, niepozorny urzędnik, który miał rzekomo znać ludzi po drugiej stronie granicy. Wszyscy patrzyliśmy na niego z lekceważeniem. Wydawał się najsłabszy, najmniej przydatny.
Ruszyliśmy w góry. Śnieg sięgał kolan, mróz palił w płucach, a wilki szły naszym tropem. Ignacy szybko zaczął się załamywać, ale to Błażej, nie Kaban, wyciągał go z zasp i dawał mu cukier na siłę. Nie pojmowałem, skąd w takim człowieku tyle hartu.
Trzeciego dnia złapała nas śnieżyca, jakiej nikt tu nie pamiętał od dekady. Straciliśmy drogę. Ratunek przyszedł w ostatniej chwili, gdy Włodzimierz odnalazł wejście do starego niemieckiego bunkra z czasów wojny. Wpadliśmy do środka, niemal tracąc przytomność z wyczerpania.
Rozpaliliśmy piec. Szukając opału, Kaban kopnął starą skrzynię. Wieko pękło i w smudze latarki zobaczyliśmy rzędy żółtych sztab. Złoto.
Naziści ukryli je tu podczas odwrotu. Obok leżały skórzane sakiewki pełne starych monet i drewniane pudełka wypełnione złotymi koronami zębowymi. W tej sekundzie coś w nas pękło. Zmęczenie zniknęło, a w oczach towarzyszy zapaliła się ślepa, zwierzęca chciwość.
Kaban pierwszy chwycił nóż. – Ja to znalazłem. Lwia część moja – warknął. – Dzielimy po równo – próbował oponować Włodzimierz.
Kaban zrobił krok w jego stronę, ale wtedy między nich wstąpił Błażej. – Odłóż nóż, Ryszardzie. Złota jest tu za dużo, jeden człowiek go nie uniesie. A na zewnątrz szaleje burza.
Wszystko rozwiąże się samo. Kaban niechętnie opuścił ostrze, ale jego spojrzenie nie pozostawiało wątpliwości. Każdy z nas w myślach już skreślał pozostałych z listy żywych. Pierwsza doba w bunkrze upływała w napięciu.
Jedliśmy raz dziennie, racje kurczyły się w zastraszającym tempie. Kaban domagał się podwójnych porcji. Błażej oddał mu swoją puszkę mięsa. – To kupuje nam spokój – wyjaśnił mi szeptem.
– Mięso jest tańsze niż ludzkie życie. Gdy Ignacy dostał gorączki, Błażej zaparzył mu wywar z korzeni, które nosił przy sobie. Chłopak zasnął spokojnie. Rano był martwy.
– Serce nie wytrzymało – powiedział Błażej równym głosem, bez cienia żalu. – To było obustronne zapalenie płuc. Spojrzałem na niego i poczułem pierwszy lodowaty dreszcz niepokoju. Gdy dziesiątego dnia Kaban odkrył, że zginęły jego najcenniejsze monety, rzucił się na Włodzimierza.
Omal nie udusił staruszka. Rewanż był przeszukanie. Każdy z nas opróżnił kieszenie. Błażej nie miał przy sobie ani grama złota.
Nigdy go nie tknął. Tej nocy dopadłem go w półmroku. – To ty wziąłeś monety – wyszeptałem. – Ja nie kradnę, ja redystrybuuję zasoby – odpowiedział spokojnie.
– Ryszard i tak zabije nas wszystkich, gdy burza ucichnie. Tylko przyspieszam to, co nieuniknione. Złoto zrywa maski. Jesteś tego najlepszym przykładem.
Następnej nocy obudziłem się w ciszy. Wiatr ucichł, a powietrze wypełniał słodkawy zapach krwi. Światło latarki wyłoniło z ciemności nieruchome ciało Kabana. Kurtka miał wywróconą, kieszenie puste.
Ktoś poderżnął mu gardło we śnie i zabrał złoto. Błażej stał przy wejściu, kompletnie spokojny. – Stał się zbyt niebezpieczny. To był środek prewencyjny – wyjaśnił.
Włodzimierz oszalał. Wrzeszczał o klątwie, krzesał zapałki i spalił jedyną mapę, którą mieliśmy. Błażej tylko patrzył. Rano staruszek zniknął.
Odszedł w góry i zamarzł trzy kilometry od bunkra. Zostałam my i martwe złoto. Błażej wyciągnął z plecaka dokładną mapę topograficzną, którą znalazł w bunkrze, i złoto, które przez cały czas wynosił na zewnątrz. Cały czas wiedział o skrócie przez przełęcz.
– Zrobimy tak – powiedział. – Będziesz niósł ciężar. Ja wyprowadzę cię do ludzi. W zamian oddam ci jeden worek.
Jeśli odmówisz, zostaniesz tutaj, z wilkami, trupami i złotem, którego nie uniesiesz. Nie miałem wyboru. Zgodziłem się. Szliśmy trzy dni.
Ciężar trzydziestu kilogramów wgniatał mi ramiona, a myśl o tym, że śmierć czeka u celu, pulsowała w skroniach. Drugiego dnia omal nie spadłem w przepaść. Lina asekuracyjna uratowała mi życie. To Błażej, ten sam człowiek, który poderżnął gardło śpiącemu Kabanowi, wyciągnął mnie na krawędź.
– Nie dziękuj – powiedział. – Gdybyś spadł, plecak poleciałby z tobą. Jesteś mi potrzebny żywy. Na razie.
Trzeciego dnia zobaczyliśmy w dole starą chatę. Ówczesny posterunek graniczny. Czeska strona. – Doszliśmy – powiedział Błażej.
W tej chwili zrozumiałem, że to koniec. W chacie mnie zabije. Zatrzymałem się i rzuciłem plecak na śnieg. – Dzielimy złoto tutaj.
– Umowa była inna. – Tam nie ma dla mnie bezpieczeństwa – wycedziłem, unosząc czekan. – Wiem, kim jesteś. Nie zostawisz mnie przy życiu.
Błażej wyciągnął nóż Kabana. – Okazałeś się sprytniejszy, niż myślałem – syknął. Rzucił się na mnie. Ostrze rozpruło mi kurtkę, ale instynktownie odskoczyłem.
Uderzyłem czekanem w jego wyciągniętą rękę. Rozległ się trzask. Błażej cofnął się z bezwładnie zwisającą dłonią, nie czyniąc najmniejszego dźwięku bólu. Mogłem go dobić.
W tej sekundzie obudziła się we mnie ta sama zwierzęca żądza, która zgubiła Ryszarda. Ale zatrzymałem się. Nie byłem mordercą. – Mapę.
Rzucaj ją na śnieg i złoto – wycharczałem. Błażej nie protestował. Oddał mi mapę, kompas i część monet, po czym odwrócił się i zniknął w kierunku rzeki. Noc spędziłem w chacie, ogrzewając odmrożoną nogę przy ognisku.
Błażej usiadł po drugiej stronie, ze złamaną ręką ukrytą w kurcie. – Po co poszedłeś z nami? – zapytałem. – Pieniądze cię nie interesują.
– Interesuje mnie natura ludzi – odpowiedział z upiornym uśmiechem. – Rzuciłem wam pod nogi skrzynię ze złotem, a wy zamieniliście się w ścierwojady. Niczego szczególnego nie robiłem. Stworzyłem warunki.
Sami się unicestwiliście. Sen pochłonął mnie, gdy tylko zamknąłem oczy. Obudziła mnie zimna szarość poranka. Błażeja nie było.
Moje złote sztaby leżały rozłożone wokół mnie idealnym półkolem. A z lasu dobiegało szczekanie psów i ludzkie komendy po czesku. Patrol graniczny. Błażej wyprowadził ich prosto na mnie.
Zabrał lekkie monety, które łatwo ukryć, a ciężkie sztaby zostawił jako dowód mojej winy. Zrozumiałem wszystko, gdy żołnierze rzucili mnie twarzą w śnieg. Idealny obraz: oszalały przemytnik złapany na gorącym uczynku z hitlerowskim złotem. Trybunał wojskowy nie miał wątpliwości.
Skazano mnie za kradzież mienia państwowego i zabójstwo trzech mężczyzn. Śledczy znaleźli ciało Włodzimierza, studenta i Kabana dokładnie tam, gdzie wskazałem. Ale Błażeja nigdzie nie było. Nikt o nim nie słyszał.
Imię okazało się pustym dźwiękiem. Ani dokumentów, ani śladu. Wymazał siebie, zostawiając mnie, bym poniósł winę za jego zbrodnie. Spędziłem ćwierć wieku w więzieniu.
Teraz jestem starym stróżem na warszawskim parkingu. Nie mam rodziny, nie mam przyjaciół. Ale każdej zimy, gdy wiatr zaczyna wyć za oknem, zamykam oczy i znów widzę ten bunkier. I jego, człowieka w szarym płaszczu, który siedzi w najciemniejszym kącie.
Nie był diabłem. Był czymś gorszym. Czystym rozumem pozbawionym sumienia. Złoto nas nie zabijało.
Leżało w ziemi czterdzieści lat i nikomu nie zrobiło krzywdy. Zabijały strach, zawiść i paranoja. A Błażej po prostu wiedział, które punkty nacisnąć. Gdzie on jest teraz?
Ile jeszcze grup zdesperowanych ludzi zaprowadził za sobą w ciemność? Być może dawno umarł. A być może właśnie stoi w czyimś przedpokoju w swoim szarym płaszczu i proponuje wyjście, którego nie da się odrzucić.
Nie wiem.
